Galdurinn er að gefa af sér

Þessi grein birt­ist áður í blaðinu VEIÐI XIV sem Veiðihornið gaf út í maí 2025. 

„Match the hatch,“ er eitthvað sem silungsveiðimenn þekkja og reyna. Það hefur gengið erfiðlega að þýða þessa stuttu lykilsetningu þannig að hún hljómi jafnvel og upp á enskuna. Eltu klakið, fylgstu með klakinu, er það sem hún segir. Það er nákvæmlega það sem mjög margir silungsveiðimenn reyna að gera. Átta sig á því hvaða skordýr/flugur eru að klekjast út og reyna að bjóða bleikjunni eða urriðanum eftirlíkingar sem líkjast því sem náttúran er að bjóða upp.

Veisluborð náttúrunnar er síbreytilegt yfir sumarið. Púpur hinna ýmsu tegunda flugna klekjast út og leita til yfirborðs þar sem fluga skríður úr púpunni. Toppfluga, mý og caddis eða vorfluga svo einhverjar séu nefndar.

Lífríki Íslands þegar kemur að skordýrum er fátækara en víða annars staðar. Þannig eru þekkt þúsundir afbrigða af vorflugunni. Samkvæmt Vísindavefnum er þekktar ellefu tegundir hér.

Veiðimenn sem stunda silungsveiði af kappi þroskast margir hverjir eins og vorflugan. Byrja jafnvel á ánamaðki eða spúnum. Færa sig svo kannski yfir í fluguveiði og þá er oft byrjað á straumflugum enda virka þær gjarnan vel. Svo taka við dýpri fræði þar sem byrjað er að eltast við náttúruframboðið. „Match the hatch.“

Silungsveiðimenn sem leggja sig eftir lífríkinu til að ná árangri í veiðinni eru oftar en ekki farnir að þekkja býsna vel þær hringrásir sem náttúran býður upp á. Verða hálfgerðir vistfræðingar, jafnvel líffræðingar án þess að hafa einhver skilríki upp á það nema vel útbúið flugubox sem gefur góðar líkur á árangri. Einn þessara vistfræðinga er Örn Hjálmarsson. Hann hefur áratugum saman stundað silungsveiði og er sívökull að fylgjast með hvað náttúran er að bjóða upp á og hvernig aðstæður dagsins breyta stöðunni.

Örn er snillingur að hnýta.

Byrjar að veiða fyrri hluta maí

Örn segist sjálfur ekki byrja að veiða fyrr en nokkuð er liðið á maímánuð. Þá er farið að hlýna og íslenska vorið er loksins mætt eftir endalausan aðdraganda. Hverju mælir hann með svona í upphafi veiðitímabils? „Toppflugan og eftirlíkingar af henni í púpulíki. Caddispúpur líka. Þetta eru fyrstu vorboðarnir og bæði urriði og bleikja eru sólgin í þetta. En þegar menn fara snemma vors þá er líka gott að vera með litlar straumflugur. Urriðinn er eltast við hornsílishængana. Þá gefa oft Bleik og blá og lítil Heimasæta, Mickey finn og Nobblerar eru líka að virka í urriða snemma. Urriðinn, þessar fyrstu vikur er frekar horaður en það lagast eftir því sem fæðuframboðinu vindur fram.

Bleikjan kemur síðar að landi en hún er oftast betur haldin. Yfirleitt bara mjög vel haldin eftir veturinn. Hún er búin að vera í kuðungaáti og hefur haft það fínt. Þess vegna langar mann oft að veiða hana frekar en urriðann snemma vors,“ upplýsir Örn. Hann er í dag einn af þessum vinalegu körlum sem eru svo mikilvægir við vatnsbakkann. Hann er alltaf til í að spjalla og gefa ráð. Sjálfur segir hann, „Galdurinn í veiðinni er að gefa af sér.“ Hann á enga leynistaði eða leyniflugur. Alltaf til í að gefa af sér og deila. „Ég fæ mikið út úr því að spjalla og ef ég get gefið ráð þá geri ég það. Ég hef oft gaukað flugum að mönnum og ekki síst ef sú fluga hefur verið að virka hjá mér en viðkomandi hefur kannski ekki gengið vel. Þetta finnst mér skemmtilegt og gefur mér alveg fullt. Svo eru til menn sem vilja ekki spjalla og þurfa engin ráð og það er líka bara fínt,“ brosir hann.

Snemma vors við Elliðavatn og þú ætlar að kasta fyrir bleikju. Hvaða fluga er fyrsta val?

„Buzzerar svartir, sem líkja eftir rykmýslirfunni virka við réttar aðstæður. Taylor og Burton eru oft að gefa snemma á vorin. Peacock auðvitað og brúnir caddissar og almennt púpur. Caddis púpur frekar stórar en buzzerar og aðrar púpur í smærra lagi. Það er náttúrulega til svo mikill aragrúi af flugum í þessum flokki og menn þurfa að vera duglegir að prófa sig áfram.“

Eins og Örn nefndi hér að ofan er bleikjan oft að éta kuðunga og er þá botnlæg í byrjun veiðitímabils. Hann hefur með sér kuðungalíki og lirfu eftirlíkingar. Á þessum tíma er gott að vera með púpurnar þyngdar og koma þeim niður undir botn til bleikjunnar. Örn veiðir í dag nánast eingöngu á flotlínu og þá er oft gott að lengja tauminn ef á að leyfa flugunni að sökkva vel.

Ertu að skoða hver staðan er á lífríkinu við vatnið áður en þú velur úr fluguboxinu?

„Já. Ef það er komið líf og maður sér flugur á vatninu, þá þarf maður að finna út hvað er þar á ferðinni. Það er hluti af leiknum og þegar maður sér hvaða fluga er komin á stjá þá leitar maður oft í eftirlíkingar af þeirri púpu sem er að klekjast út. Undir yfirborðinu er oftast miklu meiri taka heldur en ofan á yfirborðinu. Þegar flugan er komin upp í filmuna og í sjálft yfirborðið er auðvitað einhver taka þar. En mín reynsla er að hann étur hana meira þegar hún er undir og á leiðinni upp. Þá er auðveldara fyrir hann að ná í hana. Ef er eitthvað um upptök þá er þurrflugan spennandi kostur.“

Hvaða þurrflugur?

„Caddisar, er fyrsta hugsun. Auðvitað skiptir birta og aðstæður alltaf máli. En ég nefni Black gnat, Green welsh glory, Iron blue dunn, og ýmsar útgáfur af foam þurrflugum eru vinsælar og virka mjög vel. Ég nota mest þurrflugur númer átján. Annars fer þetta allt í hringi og ég er aftur kominn mikið í votflugurnar. Hnýti þær á létta öngla, einkrækjur. Þar erum við komin í Teal and black, Alder er í miklu uppáhaldi hjá mér, Watson´s fancy, og Connemara black svo ég nefni einhverjar. Þessar flugur er ég að hnýta undantekningalaust númer fjórtán, fyrir mig. Aðalatriðið er að hafa þær létt dressaðar finnst mér.

Stóra atriðið í vatnaveiðinni

En kannski er stóra atriðið í vatnaveiðinni að fá rétta hraðann á rekinu á púpunni. Líkja eftir hreyfingunni og reyna að láta hana vera á sama hraða og straumurinn er í vatninu. Sama hraða og dýrið ferðast á við náttúrulegar aðstæður.

Svo þegar flugan er komin upp á yfirborðið þá fer hún að klóra sig áfram og fer að sprikla sig í átt að landi.“

Örn er búinn að vera að hnýta á fullu í vetur. Púpur og kúluhausa og í raun allt það sem gæti komið að gagni og gefið þann árangur sem að er stefnt. En hann byrjar sjálfur ekki að veiða fyrr en fer að hlýna aðeins. Fer náttúrulega ofurlítið eftir tíðinni og hvernig vorar. „Það er oft kalt framan af og lítið líf og ég er ekki spenntur fyrir urriðanum svona snemma, þegar holdafarið er kannski ekki upp á það besta. Auðvitað er einn og einn fiskur í fínu standi en yfir höfuð er hann ekki orðinn mjög feitur. Þegar ég er að byrja þá horfi ég til bleikjunnar og þá er ég að tala um Elliðavatnið og svo er maður tilbúinn í Hraunsfjörðinn þegar aðstæður þar eru orðnar góðar. Bleikjan er svolítið eins og ýsa vatnanna. Er mikið í botndýrunum á meðan að urriðinn flokkast sem meira rándýr og þarf meira lífríki í kringum sig.“

Aðalatriðið að finna hann

Við færum okkur um set. Upp á Arnarvatnsheiði. Þar er Örn hagvanur eins og reyndar á flestum svæðum þar sem silungur á annað borð er í einhverju magni. „Það er nú yfirleitt mikið fjör þar í opnun. Fiskurinn oft auðveiddur að vori. Hann er svangur eftir veturinn og tekur mjög vel. Það er kannski aðalatriðið að hitta á hann. Á Arnarvatnsheiðinni er mjög gott að vera með litlar straumflugur eins og Dýrbít svartan í stærð tíu eða átta. Bleik og blá og Black Ghost og þessar hefðbundnu. Í púpuveiðinni er gott að vera með Krókinn og Peacock og Langskegginn. Langskeggurinn getur gefið góða veiði þegar koma heitir dagar og flugan kemur upp. Það hafa margir upplifað.“

Örn sem afskaplega reyndur silungsveiðimaður segir það að elta lífríkið og spila inn á það, eitt það skemmtilegasta við veiðina.

En þegar erfiðu dagarnir koma uppi á Arnarvatnsheiði. Hvað gerir þú þá?

„Erfiðu dagarnir eru oft þegar norðan­áttin er ríkjandi og það verður kalt og rok. En þegar hvessir þá vilja vötnin á Arnarvatnsheiðinni gruggast og þá verða mörg vötn nánast óveiðandi á fluguna. Þess vegna horfi ég alltaf til þess að komast þegar spá er góð og maður getur unnið þetta þokkalega. Aftur á móti í Veiðivötnum þar eru aðstæður allt aðrar. Meiri sandbotn og rokið hefur minni áhrif, þannig séð. Þá er ég oft að kasta skáhallt upp í ölduna. Fiskurinn fylgir gjarnan ætinu sem rekur að landi og hann sækir á þær slóðir. Það er vissulega hægt að veiða undan vindi og það getur verið fiskur þeim megin en oftar er hann að sækja þangað sem ætið rekur.“

Sigurjón Þorvaldsson tók þessa mynd. Flugan Langskeggur í lófa hans og frumútgáfan tyllt sér við hlið hennar.

Örn hefur hannað magnaðar flugur. Títtnefndur Langskeggur er ein þeirra. Afbragðsfluga sem virkar oft vel og stundum gerir hún gæfumuninn. Teppahreinsarinn er önnur. Hún er eftirlíking af stóru toppflugunni. Skemmtileg saga er til af því hvernig Örn og félagi hans lentu í bingói í Hlíðarvatni, í fyrravor, einmitt á Teppahreinsarann.

Árangur í veiði snýst ekki síst um að lesa aðstæður. Það er sérlega mikilvægt þegar lífríkið er á fleygiferð að vori til eða snemma sumars. Örn segir að við dæmigerðar aðstæður þar sem lofthiti er upp á fjórar til sex gráður og smá vindur, þá er bleikjan utar og hópar sig jafnvel saman og er í botnæti. Svo ef að rofar til, hlýnar og vind lægir þá geta myndast skilyrði þar sem bleikjan tekur strikið upp að landi til að éta fluguna sem allt í einu klekst út. Þá er hægt að lenda í bingói ef menn eru heppnir og fylgjast með umhverfinu.

„Ég var einu sinni að veiða uppi í Breiðavatni í Veiðivötnum á Landmannaafrétti. Það er mikið bleikjuvatn og þar vorum við að veiða á Langskegg. Það var lygnt og aðeins straumur og við vorum að fá hana. Svo fór aðeins að gjóla og kula. Hún hætti alveg að taka. Við tókum fram Langskegg með kúluhaus og hún fór að taka þá flugu, aðeins undir yfirborðinu. Svo tók fyrir það líka, þegar lygndi aftur. Þá fórum við í Langskegg í yfirborðinu og þá kom hún  í hana. Þetta var skemmtileg veiði og þarna náðum við að finna út hvar bleikjan var að taka. Fyrst var það yfirborðið og svo aðeins neðar og svo aftur yfirborðið.“ Heyra má á Erni að þetta er svolítið það sem hann er að leita að í veiði. Þar sem aðstæður bjóða upp á breytingar og áskoranir sem koma og fara. Þegar næst árangur við aðstæður á borð við þessar þá er leikurinn fullkomnaður.

Þingavallavatn ekki svipur hjá sjón

Tölum aðeins um Þingvallavatn. Ferðu mikið þangað?

„Ekki lengur. Ég fór einu sinni í fyrra og fékk tvær fallegar bleikjur en mér finnst Þingvallavatn ekki orðið svipur hjá sjón í bleikjuveiðinni.“

Hefur þú skýringu á þessari stöðu á bleikjunni?

„Maður hefur séð það og við höfum allir séð það að urriðinn er að éta bleikjuna. Ekki þessar stærstu en hann er að éta smærri bleikjuna. Við sem veiðum þarna eða veiddum við höfum allir séð bleikju inni í urriðanum. Hversu miklu máli þetta skiptir getur maður ekki neglt niður en það er ljóst að urriðinn er að skipta máli. Hvað fleira kemur til þekkir maður ekki. Það er verið að rannsaka vatnið og vonandi koma vísindamenn með einhverjar skýringar. Það væri óskandi.

Urriði sem er orðinn tuttugu pund. Þetta er tíu kílóa fiskur og hann étur þyngd sína á einum og hálfum sólarhring. Ég man ekki betur en að doktorinn sjálfur, Össur Skarphéðinsson hafi áætlað að þegar urriðahrygna í slíkri stærð væri komin að hrygningu, þá væri orkuþörfin svona mikil. Hún er þá ekki að éta flugur eða krabbadýr.

Urriðinn át mikið af murtunni en hún er nánast horfin. Þar komu reyndar til fleiri ástæður, skilst mér. Svifið var víst mikilvægt fyrir hana gaf eftir og það hefur náttúrulega áhrif.“

Mun bleikjan koma upp aftur?

„Auðvitað vonar maður það. Nú er eins og urriðinn sé búinn að toppa og það virðist vera minna af þessum stærstu og kannski hefur það einhver áhrif. Svo höfum við líka séð að urriðinn hefur dreift sér meira og það var orðið mun meira af honum í landi þjóðgarðsins. Hefur hann fælingarmátt gagnvart bleikjunni? Það eru allavega fleiri spurningar á sveimi en svör.

Gamla menningin horfin

Svo er leiðinlegt að vita til þess að stærsta bleikjan sem er núna til dæmis út af tánni á Lambhaganum og við Arnarfellið er drepin alveg grimmt. Auðvitað ekki allir en það er mikið um það. Maður getur ekkert sagt. Menn eru með leyfi til að veiða og mega drepa. En það vantar hugsunina, leyfum henni að hrygna. Hérna áður fyrr hættum við að veiða bleikjuna á þessum stöðum, undir mánaðamótin júlí ágúst. Hún var þá orðin dökk og farin að undibúa hrygningu. Hún var ekki lengur sami matfiskurinn og við vildum gefa henni frið til að hrygna. Nú eru þessi svæði veidd fram á haust.“

Örn talar líka um að gamla veiðimenningin hafi horfið. Þegar menn hliðruðu til og vissu hversu margir gátu verið að veiða í einu, til dæmis á Öfugsnáðanum. Það breyttist í seinni tíð þegar menn fóru hreinlega að vakta þessa staði og hertaka þá. Þeir sem höfðu stundað staðina í fjölda ára bökkuðu og nenntu ekki að standa í rifrildi og leiðindum.

„Maður hefur heyrt að gamalgrónir hrygningarstaðir þar sem var alltaf mikil hrygning. Þar er nánast ekkert orðið af fiski. Ég hef ekki séð þetta sjálfur en heyrt menn lýsa þessu. Við vitum allir að það er nánast ekki hægt að drepa upp bleikju. Hver hrygna skilar svo miklu magni af hrognum. Maður bara skilur þetta ekki,“ segir Örn og er hugsandi yfir þessari stöðu. Hann er hins vegar talandi dæmi um hvað gerist þegar svona breytingar verða. Hann er hættur að stunda vatnið. „Þetta var alger paradís í gamla daga.“

Örn er búinn að setja í hann í Hraunsfirði. Væntanlega á Langskegg.

Hraunsfjörður á uppleið

Örn bendir á Hraunsfjörðinn. Þar finnst honum hafa orðið vart við töluvert mikla aukningu á sjóbleikjunni síðustu tvö árin, eftir nokkur miðlungs ár. „Umgengnin um þetta svæði er nú ekki alltaf til fyrirmyndar. Þarna er öllum aðferðum beitt til að ná í hana. En hún virðist komast í gegnum þetta og kemur alltaf upp aftur. Það er ekkert eftirlit með svæðinu, enda enginn peningur í kringum þetta. Það er bara Veiðikortið. Hraunsfjörðurinn er magnaður veiðistaður. Ég hef hitt útlendinga þarna sem hafa bara ekki átt til orð að komast í svona aðstæður. Voru bara dolfallnir.“

Örn segir að hinir dolföllnu hafi verið Danir og verið uppfullir af spurningum. Hann greiddi götu þeirra eins og hann gat og gaf þeim nokkrar flugur og góðar ábendingar. „Ég hef alltaf verið með þá kenningu að gefa af mér í veiði. Það skilar mér mestu til baka. Ég hef persónulega reynslu af því. Þegar ég byrjaði að veiða sjálfur, þá hitti maður nokkra kalla sem kenndu manni og deildu sinni vitneskju. Ég er þeim ævinlega þakklátur og hefði gert hvað sem er fyrir þessa höfðingja í staðinn. Vissulega voru einhverjir sem vildu ekkert ræða við mann og maður var bara fyrir. En það var mér mikils virði að fá þessa fræðslu á sínum tíma. Mér finnst galdurinn í veiðinni vera að gefa af sér. Ég hvet alla til þess að taka öðrum veiðimönnum vel. Sérstaklega þegar yngri menn koma og eru áhugasamir. Samskiptin í þessari vatnaveiði eru svo mikilvæg. Hliðra til en ekki reka menn í burtu. Það er svo fljótt að myndast kunningsskapur og það er svo gott fyrir alla. Þetta er svona mín fílósófía í veiðinni og hefur reynst mér vel.“

Hraunsfjörður á uppleið

Örn bendir á Hraunsfjörðinn. Þar finnst honum hafa orðið vart við töluvert mikla aukningu á sjóbleikjunni síðustu tvö árin, eftir nokkur miðlungs ár. „Umgengnin um þetta svæði er nú ekki alltaf til fyrirmyndar. Þarna er öllum aðferðum beitt til að ná í hana. En hún virðist komast í gegnum þetta og kemur alltaf upp aftur. Það er ekkert eftirlit með svæðinu, enda enginn peningur í kringum þetta. Það er bara Veiðikortið. Hraunsfjörðurinn er magnaður veiðistaður. Ég hef hitt útlendinga þarna sem hafa bara ekki átt til orð að komast í svona aðstæður. Voru bara dolfallnir.“

Örn segir að hinir dolföllnu hafi verið Danir og verið uppfullir af spurningum. Hann greiddi götu þeirra eins og hann gat og gaf þeim nokkrar flugur og góðar ábendingar. „Ég hef alltaf verið með þá kenningu að gefa af mér í veiði. Það skilar mér mestu til baka. Ég hef persónulega reynslu af því. Þegar ég byrjaði að veiða sjálfur, þá hitti maður nokkra kalla sem kenndu manni og deildu sinni vitneskju. Ég er þeim ævinlega þakklátur og hefði gert hvað sem er fyrir þessa höfðingja í staðinn. Vissulega voru einhverjir sem vildu ekkert ræða við mann og maður var bara fyrir. En það var mér mikils virði að fá þessa fræðslu á sínum tíma. Mér finnst galdurinn í veiðinni vera að gefa af sér. Ég hvet alla til þess að taka öðrum veiðimönnum vel. Sérstaklega þegar yngri menn koma og eru áhugasamir. Samskiptin í þessari vatnaveiði eru svo mikilvæg. Hliðra til en ekki reka menn í burtu. Það er svo fljótt að myndast kunningsskapur og það er svo gott fyrir alla. Þetta er svona mín fílósófía í veiðinni og hefur reynst mér vel.“

Örn sendi okkur skemmtilegar myndir. Annars vegar er það klasi af marfló í Hraunsfirði. Félagi hans opnaði nokkrar bleikjur og þær voru úttroðnar af marfló. Örn hnýtti svo eftirlíkingu af marflónni. Það er gaman að bera saman þessar myndir. Annars vegar marflóin og svo hins vegar sú sem Örn hnýtti.

Hann er sem sagt með nýtt og spennandi verkefni í sumar. Marflóin verður reynd í Hraunsfirðinum í vor. Grá marfló en hann hefur líka séð dökkar. Allt að því svartar. „Ég hef séð þetta í Hraunsfirðinum. Þegar maður opnar  bleikju þaðan þá er hún oft full af marfló. Hún er væntanlega að éta hana í sjónum og ég þekki menn sem hafa verið að veiða vel á marfló. Ég hnýti hana létta og ætla að láta hana fljóta og halda bara rétt við hana. Þetta finnst mér spennandi. Kannski virkar þetta. Kannski ekki,“ brosir hann kankvíslega.