Tvær í jómfrúarferð á hreindýr

Þessi grein birt­ist áður í blaðinu VEIÐI XV sem Veiðihornið gaf út í apríl 2026. 

Bergþóra Valgeirsdóttir Pedersen hreindýraleiðsögumaður

„Ég er búin að vera í kringum þetta á svo margan hátt í fjölmörg ár. Við erum með kjötverkun hér á Lindarbrekku í Berufirði. Ég er búin að vera að pakka og hantera hreindýrakjöt svo lengi. Eiður maðurinn minn er leiðsögumaður á hreindýr til fjölmargra ára og í gegnum hann og tengdapabba fáum við mikið af dýrum til að vinna. Ég hef líka farið í margar veiðiferðir og mig langaði að bæta þessu við,” segir Bergþóra Valgeirsdóttir Pedersen. Svarið kemur í framhaldi af spurningunni, hvað fær konu á miðjum aldri til að sækja um að verða hreindýraleiðsögumaður. Hennar öflugasti stuðningsmaður í þessu hefur einmitt verið eiginmaðurinn, Eiður Gísli Guðmundsson sem sjálfur er með þessi réttindi.

Hún sækir árlega um hreindýr og segist hafa verið heppin. Fékk reyndar ekki í fyrra en er bjartsýn fyrir útdrættinum nú. Hún sækir um belju frekar en tarf.

Bergþóra komst inn í námið í annarri tilraun, en töluvert mikil umframeftirspurn hefur verið eftir því að komast í nám til að öðlast réttindi til leiðsagnar. Þegar þannig háttar er dregið um hæfa umsækjendur. Bergþóra er sátt við námið en hefði kannski helst viljað bæta við verklega hlutann.

Sussaði á hann

Verklegi hlutinn er meðal annars sá að fara tvær veiðiferðir með veiðimenn og er það þá undir eftirliti leiðsögumanns með réttindi. Þennan hluta var Bergþóra búin að uppfylla og var Eiður maðurinn hennar sá er fylgdist með. „Það gekk vel. Ég þurfti alveg að sussa á hann og hann tók því vel. Hann er meira vanur að stjórna í svona ferðum. En hann brosti bara og dró sig í aðeins meira hlé.“ Kátínan leynir sér ekki.

Það var svo síðla ágúst í fyrra að komið var að jómfrúarferðinni. Í raun var þetta tvöföld jómfrúarferð. Fyrri jómfrúin var nýbakaði hreindýraleiðsögumaðurinn Bergþóra og hin jómfrúin var Sigrún Björk Sigurðardóttir sem var veiðimaðurinn og þetta var hennar fyrsta veiðiferð á hreindýr. Báðar jómfrúrnar buðu eiginmönnum sínum með og voru þeir í hlutverki gordrengja. Þetta voru þeir Eiður og Hrafn Jóhannesson. Starfinn gordrengur getur útlagst sem aðstoðarmaður og þá oft upp á hlut. Fimmti ferðalangurinn í þessari ferð var svo Hjalti Stefánsson kvikmyndatökumaður sem festi á filmu fyrir sjónvarpsþáttinn Landann þessa sögulegu veiðiferð. Einstaklega áhugaverður og vel gerður þáttur um þetta ævintýri var svo sýndur í Landanum í byrjun desember í fyrra. Okkar besti Landi, Gísli Einarsson var sögumaður. Fyrir áhugasama er hægt að fara í Sarpinn á RÚV og skoða þetta innslag.

Sigrún og Bergþóra brosa sínu blíðasta enda allt upp á tíu. Veðrið dásamlegt og hjörðin fundin.

Bleikur Blazer og naglalakk

Felulitabúningur þeirra Bergþóru og Sigrúnar var fullkominn fyrir hinar gráleitu skriður og torflendi á hálendi Austurlands. Vissulega stakk aðeins í stúf að sjá þær veiðikonur skarta sjaldséðum litum í íslenskri náttúru í formi naglalakks og varalitar. Bleikur Blazer riffill Bergþóru var líka aðeins á skjön við náttúrulitina. Hún hlær þegar þetta berst í tal. „Já. Ég er alltaf með nýlakkaðar neglur þegar ég fer á hreindýraveiðar. Þá er maður að ögra aðeins og það er svo skemmtilegt,“ hlær hún. „Ein vinkona mín benti að það væri eitthvað skrítið. Þetta væri bara eins og snyrtivöruauglýsing sagði hún eftir að hafa horft á Landann. Mér finnst bara mjög skemmtilegt að hrista aðeins upp í hlutunum. Við hjónin eigum þrjár dætur og þarna er maður líka að sýna þeim að það eru engin mörk. Við getum gert þetta allt eins og þeir.“

Dæturnar hafa oft slegist með í för og þekkja hreindýraveiðar. Sú yngsta Valborg Iða Eiðsdóttir á sér þann draum heitastan að fella hreindýr. Enn vantar nokkur ár upp á að hún geti látið þann draum rætast, allavega þannig að hún geti deilt því að hann hafi verið uppfylltur. Hún er ellefu ára og ákaflega áhugasöm um allan veiðiskap. Segiði svo að uppeldi skipti ekki máli.

Þrettán klukkutíma eltingaleikur

Í jómfrúarferðinni var notast við jeppa, sexhjól og tvo jafnfljóta. Þetta varð þrettán klukkutíma eltingaleikur við álitlega hjörð hreindýra sem skartaði nokkrum glæsilegum törfum. Það var skriðið, hvíslað og andað djúpt. Í tvígang kom styggð að hjörðinni og hún tók sig upp. Þá er ekkert annað að gera en fylgja á eftir og leita uppi færi sem leiðsögumaðurinn samþykkir. Svo var komið að því. Sigrún mundaði riffilinn. Andaði inn og hélt niðri í sér andanum áður en að hún þrýsti á gikkinn. Níutíu kílóa hreindýrstarfur tók tvö skref til hliðar og féll svo dauður. Geðshræringin sem heltók Sigrúnu var ósvikin. Það kom alveg ekta úff og vá. Að fella dýrið er í raun bara fyrsta skrefið. Svo tekur við hinn mikilvægi þáttur sem er að gera að dýrinu og flytja það frá veiðistað á sexhjólið eða í bílinn eftir aðstæðum. Þar kemur til þekking og reynsla sem er að gera rétt að dýrinu og koma því til byggða. Markmiðið er jú að gera sér góðan mat út hreindýrinu.

Þar er Bergþóra á heimavelli, enda reka þau hjónin ásamt fleirum úr stórfjölskyldunni kjötverkun á Lindarbrekku í Berufirði. Þangað geta allir veiðimenn komið með hreindýraskrokka og fengið fyrsta flokks þjónustu við að úrbeina dýrið og ganga frá því í handhægar umbúðir.

Lokakaflinn að hefjast. Bara upp á þessa hæð og þá blasa dýrin við.

„Guð, ég fæ vatn í munninn“

Talið berst einmitt að kræsingunum sem hreindýrakjöt er. „Já þetta er óskaplega gott kjöt og við erum alltaf með hreindýrakjöt sem áramóta­steikina. Þá veljum við fillet. Lokum því á pönnu og svo inn í ofn og hvílt og svo aftur inn í ofn. Annars eldar Eiður alltaf hreindýrakjötið. Ég elda oft úr hakki en þegar kemur að steikunum þá sér hann um þær. Það er bara mjög gott fyrirkomulag. Með þessu höfum við svo brúnaðar kartöflur, einhverja góða sósu, salat, baunir og rauðlauk. Guð ég fæ bara vatn í munninn að vera að tala um þetta,“ segir hún og sýgur saman munnvatn og kyngir.

En góður leiðsögumaður, hvað þarf hann til að bera?

„Maður þarf að geta gengið, vera í góðu formi. Þolinmæði er mikilvæg. Leiðsögumaður þarf líka alltaf að halda ró sinni sama hvað á gengur. Það er margt sem getur farið öðruvisi en stefnt var að og þá er það hlutverk leiðsögumannsins að vera viðbúinn og taka ákvarðanir. Það er til dæmis okkar hlutverk ef veiðimaður særir dýr, að vera tilbúin að klára verkið. Við fáum auðvitað alls konar fólk til okkar og í misjöfnu formi. Þá verður maður að taka tillit til þess.“

Hún elskar að fara á fjöll. Svæði sjö er hennar svæði. Þar hefur hún réttindin enda búa þau hjónin á því svæði. Svæðið er í raun gamli Djúpavogshreppur sem í dag heitir Múlaþing. Afmarkast svæðið frá Þvottárskriðum að Núpi.

Fyrir utan bleika Blazerinn sem hún fékk í afmælisgjöf frá Eiði, á hún forláta haglabyssu sem nýtist meðal annars til rjúpnaveiða. Hún segist ekki fara oft en þegar veður og aðstæður leyfa finnst henni það frábært sport. „Það eru því miður bara 24 klukkustundir í sólarhringnum og oft mjög mikið að gera hjá okkur á þessum tíma. En við eigum mjög skemmtilegt land þar sem er oft mikið af rjúpu.“

Búast við að fá durga

Bergþóra hefur alveg orðið vör við að körlum gengur misvel að máta sig við það að kona sé í hlutverki leiðsögumanns. „Já. Ég hef alveg heyrt það út undan mér. Einn sagði að hann ætlaði nú ekki að vera marga daga að eltast við eitt hreindýr. Karlar eru alveg soldið fastir í þessu. Þetta eiga helst að vera einhverjir durgar sem eiga að vera að fara með þá. En við konurnar getum þetta sko alveg líka. Við erum kannski ekki alveg jafn líkamlega sterkar, en við erum ekki síðri í svo mörgu sem viðkemur þessu öllu.“

Hún er fyrsta konan sem lýkur þessu námi og fær réttindi til að fara með veiðimenn til að fella hreindýr. Slík réttindi fást ekki í morgunkornspökkum. Námið og skilyrðin sem þarf að uppfylla eru krefjandi. Námið tekur til allra þátta sem snúa að hreindýraveiði. Í umsögn um námið segir á heimasíðu Umhverfisstofnunar.

Leiðsögumenn með hreindýraveiðum veita sérhæfða þjónustu til veiðimanna er hlotið hafa hreindýraveiðileyfi. Leiðsögumenn fylgja veiðimanni um skilgreind veiðisvæði hreindýra, hjálpa þeim að þekkja dýrin sem má veiða og sér til þess að veiðimaður beri sig rétt að og af öryggi við veiðarnar, auk þess að eiga góð samskipti við landeigendur og Umhverfisstofnun. Hann þarf að hafa almenna þekkingu á leiðsögn, öryggismálum, náttúruvernd, meðferð skotvopna, veiðitækni, innanúrtöku, sundurhlutun skrokka og meðferð afurða. Hann þarf jafnframt að skrá upplýsingar á veiðiskýrslur sem krafist er og skila þeim rétt útfylltum til Umhverfisstofnunar. Leiðsögumaður á að sjá til þess að veiðar séu í samræmi við lög og reglur (lög nr. 64/1994). Leiðsögumenn með  hreindýraveiðum eru sjálfstætt starfandi en vinna náið með Umhverfisstofnun að sjálfbærri nýtingu hreindýrastofnsins. Leyfi til leiðsagnar er endurnýjað að jafnaði á fjögurra ára fresti sbr. Lög nr. 64/1994.

Aldrei að vita

Nú ber svo við að hreindýrakvótinn hefur verið stóraukinn fyrir þetta ár. Bergþóra er svo sem alveg róleg þegar kemur að spurningunni hvort þá sé ekki framundan bullandi bisness. „Ég á nú ekkert endilega von á því. Maður veit þó aldrei hvað lífið ber í skauti sér. Ég er ekki endilega að fara að gefa mig út fyrir að vera í þessu allt haustið. Markmiðið hjá mér alls ekki að fara í þetta á fullt. Eiður sagðist reyndar ætla að leggjast í dvala og ég myndi bara sjá um þetta. En ég horfi meira til þess að geta gripið í þetta og farið með einhverjum sem ég þekki og sækja til mín.“ Bergþóra er alveg róleg á þessu sviði en svo er lífið svo skrítið að það bíður stöðugt upp á beygjur og aldrei að vita hvað gerist. Hún hefur fengið fyrirspurnir fyrir veiðitímabilið en það ræðst svo af framhaldinu hvort umræddir veiðimenn fái úthlutað dýri.

Eftir jómfrúarferðina skrifaði Sigrún pistil um ferðina á Facebook. Þar sagði hún meðal annars. „Þetta var sannkallað ævintýri, sturlað veður, alvöru eltingaleikur og félagsskapurinn upp á 10.“ Það er nokkuð víst að fari hún aftur til hreindýraveiða mun hún heyra í Bergþóru og kanna stöðuna.